Stippen... Een larvenleven

Stippen!



  Klik op de foto's voor een vergroting.   






elff01

Een larvenleven Auteur: Caroline Elfferich


In juni 2004 maakte ik voor het eerst kennis met Harmonia axyridis, het veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje. Een prachtig kevertje dat in Nederland is geïntroduceerd voor de bestrijding van bladluizen. In 2002 bleek dat Harmonia axyridis zich uitstekend kon handhaven in het vrije veld en het lieveheersbeestje verscheen op steeds meer plaatsen in Nederland. In Pijnacker heb ik inmiddels enkele honderden exemplaren gezien. Niet alleen volwassen kevers, maar ook eieren, larven en poppen. Deze zomer heb ik een aantal waarnemingen gedaan aan het gedrag van de larven.
Harmonia larven zien er allesbehalve lief uit. Ze hebben vele stekels op de rug en 6 stevige pootjes waar ze een aardige snelheid mee kunnen ontwikkelen. Het leven van een larf begint met het open knagen van de eischaal. Harmonia eieren zijn helder oranjegeel en worden in een groepje van ca. 10 tot 30 stuks bij elkaar vastgezet in de nabijheid van voedsel. Net uit het ei zijn de larfjes 2 mm lang en doorzichtig geel. Ze verkleuren echter binnen een half uur naar geheel zwart.
Het achterlijfje van de larf is aanvankelijk als een harmonica opgevouwen en kan behoorlijk oprekken als het diertje voedsel opneemt. Na een aantal dagen eten wordt de larfhuid te krap en is een vervelling noodzakelijk. In totaal vervelt een larf drie maal voordat hij zich gaat verpoppen, waardoor er 4 larvenstadia zijn te onderscheiden. Vanaf het tweede larvenstadium verschijnen er twee rijen oranje stekels op de rug. Vlak voor het verpoppen zijn Harmonia larven ongeveer 10 mm lang.

Op luizenjacht
Op 3 juni 2005 ontdek ik vier Harmonia larven op een zwaar door bladluis aangetaste kamperfoelie in onze achtertuin. Wat zouden die beestjes uitspoken tussen de takken? Omdat zowel de larven als de kevers van Harmonia axyridis bekend staat als bladluisverzwelgers had ik verwacht dat de larven de gehele dag bezig zouden zijn met eten. Tijdens een half uur kijken naar vier larven zie ik echter maar twee keer dat er een bladluis wordt verorberd. Dat gaf te denken.
Bij nader inzien is het natuurlijk logisch dat de Harmonia larven niet de hele dag door eten. Net als alle andere diersoorten eten ze uitsluitend als ze honger hebben. Als ze verzadigd zijn dan inspecteren ze de omgeving of ze brengen de tijd door met luieren. Harmonia larven luieren graag in de zon. Op een zonnige middag, na een regenachtige morgen, zag ik negen larven tegelijk zonnebaden op de toppen van de kamperfoelietakken.
Dat Harmonia larven wel degelijk geduchte bladluisjagers zijn bleek op een dag dat ik enkele hongerige larven aan het werk zag. De larven wandelden op de bovenzijde van de bladeren, terwijl de meeste bladluizen zich aan de onderzijde van het blad bevonden. Telkens zag ik de larven naar de bladrand wandelen en zich daarom heen buigen om een luis te grijpen. Daarbij zetten ze zich op het blad vast met de punt van het achterlijf dat is voorzien van een soort hechtschijfje.
Een bladluis wordt met een snelle uitval gegrepen tussen de stevige kaken en vervolgens tamelijk vlot weggekauwd. Het doet een beetje denken aan een mens die zonder gebruik te maken van zijn handen een flinke gehaktbal opeet. De bladluizen proberen soms te vluchten, maar door hun traagheid maken ze niet veel kans om weg te komen. Desondanks heb ik driemaal gezien dat een bladluis op de rug van een larve vluchtte en er aan de zijkant weer afwandelde.
Als je de bewegingen van de Harmonia larven volgt dan lijkt het er op dat ze nauwelijks gebruik maken van hun gezichtsvermogen. De ogen van de larven zijn dan ook veel minder goed ontwikkeld dan bij volwassen lieveheersbeestjes. Zelfs met een 10x vergrotende loep lukte het me niet om ogen op de kop van een larf te vinden. Vermoedelijk oriënteren Harmonia larven zich op basis van tast en geur. Ze verkennen hun directe omgeving en weten daardoor waar de bladluizen zich bevinden. Regelmatig zag ik een larf vlak langs een groepje bladluizen wandelen zonder er enige aandacht aan te besteden.
Het is indrukwekkend om te zien hoe de larven over takken en bladeren klauteren die al vervaarlijk beginnen te zwiepen bij het kleinste zuchtje wind. Soms lijken ze bijna hun greep op een takje te verliezen, maar ik heb geen larven naar beneden zien vallen. Desalniettemin vind ik wel enkele kleine Harmonia larfjes in de plantengroei onder de kamperfoelie. Dapper wandelen ze rond over de luisvrije bladeren van de Kaukasische vergeet-me-niet. Er is daar niets te eten, terwijl de kamperfoelie vol heerlijke hapjes totaal onbereikbaar is geworden. Enkele dagen later vind ik één van deze larfjes dood terug. Het achterlijfje was helemaal ingevallen van de honger.

Ontmoetingen met andere larven
Tijdens hun verkenningstochten komen Harmonia larven niet alleen bladluizen tegen, ze kunnen ook elkaar ontmoeten. Het leek er echter op dat ze deze ontmoetingen uit de weg gingen en op tenminste 1 centimeter afstand van elkaar bleven. Eenmaal zag ik twee grote larven die vlakbij elkaar zaten te zonnebaden. Gedurende een kwartier zaten ze met de koppen bij elkaar op maximaal 5 mm afstand.
Af en toe raakten ze elkaar aan met de kop zonder zichtbare tekenen van agressie. Soms was er een schichtige reactie, waarna ze enkele seconden wat meer afstand namen, maar ze zochten elkaar telkens op. Opeens deed één van de larven een uitval naar de andere larf, die de aanval met zijn kaken opving. Er volgde een tweede aanval, waarna de aanvaller vastbesloten naar de bladrand wandelde en aan de onderkant van het blad een luis greep.
Behalve Harmonia larven waren er in de kamperfoelie ook nog larven aanwezig van twee andere soorten lieveheersbeestjes, het twee-stippelig lieveheersbeestje (Adalia bipunctata) en het veertien-stippelig lieveheersbeestje (Propylea-14-punctata). Beide soorten zijn in Nederland inheems en ze komen algemeen voor. Ook op andere plekken waar ik Harmonia larven heb gevonden zie ik vaak deze twee soorten.
Meerdere keren zag ik ontmoetingen tussen Harmonia larven en Adalia larven. Begin juni zat de kamperfoelie vol met bladluizen en was er genoeg eten voor alle larven. In die periode gingen ze elkaar uit de weg. Enkele malen zag ik dat twee larven elkaar tegemoet liepen op een takje. Vlak voordat ze elkaar tegen het lijf zouden lopen trok één van de twee larven zich terug op een bladsteel en liet de ander ongemoeid passeren. Ook zag ik larven in vredige harmonie bladluizen eten in elkanders nabijheid.
Half juni verdroogden echter in korte tijd alle bloemknoppen van de kamperfoelie. De talrijke bladluizen in de bloemknoppen verkommerden en het voedselaanbod voor de larven werd krapper. Vanaf dat moment veranderden de ontmoetingen tussen de larven. Twee keer zag ik dat een Adalia larf op een Harmonia larf stuitte en beide keren deed de Harmonia larf een heftige uitval naar de Adalia larf. De Adalia larf maakte zich haastig uit de voeten en één keer volgde er een korte achtervolging. Hoewel de Harmonia larf al na enkele centimeters afhaakte, rende de Adalia larf op topsnelheid een paar keer het blaadje rond en vervolgens tientallen centimeters het takje af.
Die vluchtreactie van de Adalia larf was heel verstandig, want later zag ik elders een Harmonia larf die doodgemoedereerd aan een Adalia larf zat te eten! Beide larven hadden de kop in dezelfde richting. De Harmonia larf stond over de Adalia larf heen en at van diens achterlijf. Een uur later was de Harmonia larf nog niet uitgegeten terwijl de Adalia larf nog leefde. De kaken van de larven zijn niet sterk genoeg om een dusdanig grote prooi in één keer dood te bijten.


Ontmoetingen met natuurlijke vijanden
Eten en gegeten worden, dat geldt ook voor Harmonia larven. Vorig jaar oktober heb ik gezien dat door voedseltekort en kou verzwakte Harmonia larven werden opgegeten door een wants. Het bleek een behaarde wants (Lygus rugulipennis) te zijn, een algemene soort die als omnivoor te boek staat.
Op een zonnige dag zag ik minstens drie soorten sluipwespen in de kamperfoelie. Het werd zinderend spannend toen een grote sluipwesp, met een lijf van ca. 10 mm lang, op een blad landde waar ook een Harmonia larf op zat. Met de lange voelsprieten werd het blad afgezocht terwijl ik ademloos toekeek. Toen de larf werd geraakt maakte de wesp een klein luchtsprongetje en liep snel weg, de larf was dus blijkbaar geen geschikte gastheer. Er bestaat wel een sluipwespensoort die volwassen lieveheersbeestjes parasiteert (Dinocampus coccinellae), maar larven worden niet door deze sluipwesp belaagd.
Een andere keer zag ik een interactie tussen een forse krabspin en een grote Harmonia larf. De larf wandelde op een takje en werd van achteren ingehaald door de krabspin. De spin viel de larf 2 keer aan en deed pogingen om de larf in de rug te bijten. Ik kon niet zien of de larf werkelijk werd gebeten, maar de stekels leken de aanval af te weren. De larf reageerde nauwelijks op de aanval en al spoedig vervolgde de spin zijn weg om uiteindelijk weg te kruipen tussen de bloemknoppen van de kamperfoelie. Ook de larf wandelde verder en het zag er dus naar uit dat de larf de aanval van de spin zonder schade overleefde.
Overigens heb ik wel op andere plekken zowel larven als kevers ten prooi zien vallen in spinnenwebben. Spinnen spelen dus wel een rol als natuurlijke vijand, maar omdat ze niet gericht op Harmonia jagen zullen ze geen grote invloed hebben op de populatieontwikkeling.
Graag had ik een ontmoeting gezien tussen Harmonia larven en mieren, maar dat is tot op heden nog niet gelukt. Er zijn voor mieren twee redenen om een larf aan te vallen; als voedsel voor hun eigen mierenlarfjes of ter bescherming van bladluizen waarvan ze de honingdauw oplikken. Slechts eenmaal heb ik gezien hoe een volwassen kever werd aangevallen door een wegmier (Lasius niger) toen hij probeerde een bladluis te grijpen. De mier beet de kever venijnig in het achterlijf en de veel grotere kever sloeg tot mijn verbazing op de vlucht.
Er zijn nog wel meer natuurlijke vijanden te vinden, maar het vereist veel tijd om in het vrije veld toevallige ontmoetingen tussen Harmonia larven en hun vijanden te zien te krijgen. Zeker omdat de interacties vaak in enkele seconden voorbij zijn.

Wat is er van de larven geworden?
Begin juni zaten er minstens 9 Harmonia larven van verschillend formaat in onze kamperfoelie. Half juni gingen er twee kleinere larfjes dood door voedselgebrek terwijl de andere larven begonnen te verpoppen. Eén larf is tijdens het verpoppen doodgegaan door onbekende oorzaak. De rest is succesvol verpopt. In totaal vond ik 6 poppen in de directe omgeving van de kamperfoelie.
De larven zochten voor het verpoppen zorgvuldig een plekje dat enigszins verwijderd is van de plek waar ze zelf voedsel zochten. Eén pop zat tussen een dor, opgevouwen kamperfoelieblad, andere poppen zaten op het hek of in de klimop. Toch bleken deze plekjes niet altijd veilig genoeg, want twee Harmonia poppen zijn opgegeten door Harmonia larven. Uit de resterende poppen zijn eind juni 4 kevers gekropen. Klaar voor een nieuwe generatie.

Caroline Elfferich




Foutje gevonden? Meld het hier. ©opyright boodschap hier.
sluiten x